Budowa i znaczenie form trybu

Czynności lub stany wyrażane za pomocą czasownika możemy traktować jako rzeczywiste, przypuszczalne albo pożądane. Ten nasz różny stosunek do czynności i stanów, o których mówimy, wyrażamy za pomocą form czasownika, zwanych trybami.

W języku polskim istnieją formy trzech trybów:

  • orzekającego, np. Pożyczę ci ten komputer,
  • rozkazującego, np. Pożycz mi ten komputer,
  • przypuszczającego, np. pożyczyłbym ci ten komputer, gdyby był sprawny.

Za pomocą trybu orzekającego orzekamy o czynnościach, które odbywają się obecnie, odbywały się (lub odbyły) w przeszłości, albo będą się odbywać w przyszłości, Tryb ten ma więc formy trzech czasów:

  • teraźniejszego,
  • przeszłego,
  • przyszłego.

W trybie rozkazującym nie używamy w zasadzie form 1 osoby l.p., z wyjątkiem zwrotów o charakterze uczuciowym (emocjonalnym), np.

  • Niech stracę!,
  • Niech zginę, jeśli cię oszukałem.

Formy 3 osoby l.p. i mnogiej są złożone, składają się z wyrazu niech, niechaj i z formy 3 osoby czasu teraźniejszego trybu orzekającego. Form 3 osoby trybu rozkazującego używamy wówczas, gdy przekazujemy komuś polecenie za pośrednictwem osoby, do której się zwracamy, np.

  • Kuba, niech twoja siostra przyjdzie do mnie.

Formami tymi posługujemy się wówczas, kiedy zwracamy się do kogoś używając wyrazów: pan, państwo, kolega.

Używamy też tej formy w związkach frazeologicznych wyrażających życzenie, np.

  • Niech żyje młoda para!
  • Niech się dzieje, co chce!

Za pomocą trybu rozkazującego wyrażamy nie tylko rozkazy, ale także prośby, np.

  • Wpadnij po mnie po książkę.

W zdaniach złożonych formy trybu rozkazującego mogą wyrażać warunek, np.

  • Uderz w stół nożyce się odezwą!

Formy trybu przypuszczającego opierają się , podobnie jak formy czasu przeszłego trybu orzekającego, na imiesłowie przeszłym, np.

Liczba pojedyncza

  • 1 os. chciał-by -m    chciała-by -m
  • 2 os. chciał- by – ś     chciała-by -ś
  • 3 os. chciał – by- chciała-by – chciało-by-

Liczba mnoga

  • 1 os. chcieli-by-śmy   chciały-by-śmy
  • 2 os. chcieli-by-ście   chciały-by-ście
  • 3.os. chcieli-by- chciały-by-

Cechą charakterystyczną form trybu przypuszczającego jest partykuła -by, dołączana do tematu, po której następuje końcówka osobowa.