- Ukształtowała się w okresie romantyzmu.
- Jej założenia konstrukcyjne, o pewnego tylko stopnia były modyfikowane, przetrwały mimo przemian epok i prądów literackich przynajmniej do końca XIX wieku, w literaturze popularnej nawet dłużej.
- Za twórcę tego typu powieści uważa się Waltera Scotta, autora np.:
- Waverley (1814),
- Rob Roy (1817),
- Ivanhoe (1819).
- Zasady:
- powieściopisarz bada źródła archiwalne i czyta opracowania historyczne, swoją wiedzę potwierdza przypisami komentującymi fabułę,
- twórca stara się wiernie przedstawić specyfikę opisywanego czasu (koloryt historyczny) oraz miejsca (koloryt lokalny),
- opisuje zdarzenia historyczne, obyczaje, zwyczaje, obrzędy,
- w powieści występują postacie rzeczywiste, znane z dziejów, oraz bohaterowie fikcyjni, których losy wplecione są w wydarzenia historyczne,
- fabuła jest zbudowana z dwóch wątków – historycznego (fakty historyczne i społeczne, prawdziwe postaci) i romansowego (miłość fikcyjnych bohaterów),
- powieściopisarz wprowadza do utworu elementy uatrakcyjniające fabułę, np. bitwy, pojedynki, porwania, ucieczki, pościgi,
- przewodnikiem po świecie z przeszłości jest narrator-kronikarz obdarzony wszechwiedzą, nieuczestniczący w zdarzeniach, ale mający prawo je komentować,
- pisarz, który dzięki talentowi literackiemu ukazuje przeszłość lepiej i głębiej niż zawodowy historyk, doszukuje się w dawnych zdarzeniach historycznych sensu procesu dziejowego.