„Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego [kompozycja]

„Inny świat  to cenne świadectwo swoich czasów i  znakomity utwór literacki. To najbardziej znany utwór, powstał w Anglii w latach 1949-1950 i ukazał się najpierw w przekładzie angielskim (Andrzeja Ciołkosza) z przedmową Bertranda Russela. Wzbudził ogromne zainteresowanie wydawców i czytelników na całym świecie.

  • „Inny świat” podzielony jest na dwie części, a każda z nich liczy jedenaście rozdziałów.
  • Przypomina to kompozycję „Wspomnień z domu umarłych” F. Dostojewskiego.
  • W pierwszych rozdziałach narrator-autor opowiada o swoim pobycie w więzieniach sowieckich (Witebsk, Leningrad – Wołogda), a także o zesłaniu do kargopolskiego obozu koncentracyjnego koło Jercewa pod Archangielskiem.
  • W następnych rozdziałach pisarz przedstawia mechanizmy funkcjonowania takiego obozu, warunki życia, opowiada także o losach niektórych współwięźniów.
  • Dwa ostatnie rozdziały („Ural 1942”, „Epilog”)poświęcone są historii wydostania się autora z obozu, jego drodze do Armii Polskiej  generała Władysława Andersa i wyjeździe do Iranu (dawnej Persji) w 1942 roku.
  • Kodą utworu jest opowieść o spotkaniu w Rzymie w czerwcu 1945 roku, ze współwięźniem z Witebska, nawiązująca do wydarzeń pierwszego rozdziału. Ta narracyjna i fabularna klamra zamyka literacką kompozycję książki.
  • Kompozycja każdego rozdziału „Innego świata” jest w zasadzie identyczna.
  • Narratorem i bohaterem jest autor książki, który opowiada o wydarzeniach z życia obozu, rekonstruuje łagier jako system, analizuje organizację obozu, jego instytucje, obyczaje, język, a także opowiada o losach ludzi spotkanych w obozie oraz o sobie.

Znaczenie „Innego świata” polega nie tylko na wartościach czysto reportażowych, dokumentalnych, bo mimo oparcia jej na autobiografii, reportażem nie jest. Wartość jej koncentruje się  na zasadzie przykładu w opisach sytuacji obozowych, typowych dla jego istnienia i funkcjonowania, zasada ta nazywana jest „pars pro toto”.

[1] Koda – zakończenie utworu literackiego